Między wynalazkiem, a utratą sprawczości
Wprowadzenie
Ostatnie lata obfitują w ostrzeżenia – przed „stronami trzecimi”, przed nowymi technologiami, przed tym, co wymyka się kontroli. Słyszymy, jak niebezpieczny jest blockchain, jak ryzykowna jest decentralizacja, jak bardzo „system” musi nas chronić – najlepiej przed nami samymi. Narracja jest zawsze podobna: bezpieczeństwo wymaga nadzoru, innowacja wymaga kontroli, a porządek jest ważniejszy niż eksperyment.
Trudno przejść nad tym do porządku dziennego, zwłaszcza gdy przez lata pracowało się w środowisku, które z jednej strony deklaruje otwartość na innowacje, a z drugiej reaguje na nie alergicznie. Dlatego postanowiłem przyjrzeć się bliżej zjawisku, które od dawna mnie intrygowało – może także z powodów osobistych. Chodzi o los autora idei, twórcy, wynalazcy, i o to, jak szybko traci on sprawczość nad własnym pomysłem w momencie, gdy ten zaczyna mieć realną wartość.
To nie jest tekst o technologii jako takiej. To tekst o władzy nad technologią. O tym, kto decyduje, w którą stronę pójdzie pomysł, gdy przestaje być tylko koncepcją, a zaczyna być „aktywem”. O tym, jak często twórca – paradoksalnie w imię bezpieczeństwa, stabilności i dobra wspólnego – zostaje sprowadzony do roli konsultanta we własnym projekcie.
Patrząc na historie polskich wynalazców, przedsiębiorców i inżynierów – od Czochralskiego, przez Karpińskiego, po współczesne projekty technologiczne – trudno oprzeć się wrażeniu, że nie mamy problemu z brakiem pomysłów. Mamy problem z tym, co dzieje się z pomysłem wtedy, gdy system uzna go za zbyt ważny, by pozostawić go w rękach autora.
Ten tekst jest próbą uporządkowania tego zjawiska. Nie po to, by kogokolwiek oskarżać, lecz by nazwać mechanizm, który działa cicho, skutecznie i powtarzalnie. Mechanizm, który sprawia, że twórca często musi odejść, by zachować wolność tworzenia.
Dlaczego twórcy w Polsce tracą kontrolę nad własnymi pomysłami
Na początku zawsze jest człowiek. Nie fundusz, nie państwo, nie korporacja. Człowiek, który widzi problem tam, gdzie inni widzą codzienność. Czasem jest to naukowiec pochylony nad strukturą materiału, czasem inżynier pracujący „w terenie”, czasem przedsiębiorca, który łączy wiedzę techniczną z doświadczeniem operacyjnym.
W Polsce takich ludzi nigdy nie brakowało. Brakowało – i wciąż brakuje – mechanizmu, który pozwalałby im zachować ster, gdy ich pomysł zaczyna być coś wart.
Bo prawdziwy dramat polskiej innowacyjności rzadko polega na tym, że pomysły są słabe. Polega na tym, że twórcy przegrywają w momencie sukcesu.
Debata o innowacyjności w Polsce przez dekady koncentrowała się na jednym pytaniu: dlaczego nie potrafimy tworzyć globalnych czempionów technologicznych?
Pytanie to jest jednak źle postawione. Znacznie trafniejsze brzmi bowiem:
dlaczego twórcy, wynalazcy i pomysłodawcy tak często tracą sprawczość w momencie, gdy ich projekty zaczynają mieć realną wartość?
Nie jest to problem jakości technologii ani deficytu talentu. Polska historia nauki, inżynierii i przedsiębiorczości dostarcza aż nadto przykładów idei wyprzedzających swój czas. Problem leży gdzie indziej — w mechanice przejścia od twórczości do instytucjonalizacji, od pomysłu do rynku, od autonomii do władzy kapitału.
Celem niniejszego tekstu jest próba rekonstrukcji powtarzalnego modelu, który można zaobserwować w wielu polskich projektach XX i XXI wieku, oraz jego krytyczna analiza na tle konkretnych branż
Od wynalazku do „aktywów”: pięć etapów jednej historii
Losy wielu polskich twórców – od XX wieku po dziś – można opisać jednym, zaskakująco powtarzalnym schematem. MODEL ROZWOJU (ramy odniesienia):
- Przełomowy pomysł / technologia / know-how
- Rozwój własnymi siłami (garaż, instytut, mały zespół)
- Wejście kapitału / państwa / inwestorów / struktury
- Utrata kontroli (formalna lub faktyczna)
- Próba nowej drogi (emigracja, zmiana branży, marginalizacja)
Najpierw jest wynalazek. Czysta sprawczość. Jan Czochralski nie tworzył „strategii półprzewodnikowej”. Odkrył metodę wzrostu monokryształów, która dziś jest fundamentem globalnego przemysłu elektronicznego. Jacek Karpiński nie „skalował startupu”. Budował komputer K-202 – maszynę technicznie wyprzedzającą swoją epokę.
Potem przychodzi etap rozwoju własnymi siłami. Mały zespół, prototypy, pierwsze wdrożenia. To moment, w którym projekt staje się „dzieckiem” twórcy – inwestuje się w niego nie tylko czas i pieniądze, ale tożsamość. Decyzje są szybkie, intuicyjne, często nieformalne, ale skuteczne.
I wreszcie pojawia się kapitał. Pieniądze, instytucje, procedury, skala. To moment, który w narracji publicznej nazywamy „sukcesem”. W rzeczywistości to moment, w którym do projektu wchodzą podmioty o zupełnie innym systemie wartości. Kapitał nie pyta: „co chcemy zbudować?”. Pyta: „jak szybko, jak bezpiecznie i pod czyją kontrolą?”.
To właśnie tu zaczyna się proces, który można nazwać wrogim przejęciem idei.
Wrogie przejęcie bez wrogiej oferty
Nie ma tu dramatycznych przejęć pakietów akcji ani spektakularnych bitew zarządów. Wszystko odbywa się „kulturalnie”, niejako w zaciszu gabinetów.
Twórca często:
- zostaje w firmie,
- bywa w zarządzie,
- ma nadal udziały.
A jednak stopniowo traci wpływ. Najpierw ktoś inny zatwierdza budżet. Potem ktoś inny ustala priorytety. Na końcu ktoś inny opowiada światu, czym właściwie jest projekt i dokąd zmierza.
To jest utrata kontroli narracyjnej i decyzyjnej, a niekoniecznie formalnej.
Historia Jana Czochralskiego jest tu wyjątkowo symboliczna. Jego metoda zmieniła świat, ale jego samego świat – a zwłaszcza Polska – odepchnęła. Technologia została przejęta przez przemysł, autor został wypchnięty z głównego nurtu nauki. Wynalazek wygrał. Twórca przegrał.
Jacek Karpiński przegrał nie dlatego, że jego komputer był zły. Przegrał, bo państwowy system nie tolerował autonomicznych wizjonerów. Roman Kluska stracił kontrolę nad Optimusem nie na rzecz prywatnego inwestora, lecz na rzecz państwa, które w tym przypadku stało się faktycznym agresorem.
Mechanizm pozostaje ten sam. Zmieniają się tylko aktorzy.
Tutaj na myśl przychodzi mi przypadek firmy, o której zrobiło się dość głośno kilka dni temu, a może tu być idealnym modelowym przykładem tego zjawiska – myślę o Saule Technologiee Inc. – perowskity (energia, deep-tech)
1–3 (zrealizowane)
- Technologia
Ogniwa perowskitowe – realna innowacja materiałowa, IP o znaczeniu globalnym. - Rozwój własnymi siłami
Zespół naukowy, patenty, spin-off z badań. - Kapitał / ekspansja
Duże finansowanie (PZU, Columbus, fundusze), fabryka pilotażowa, projekty międzynarodowe.
4 (już się wydarza)
- Rozwodnienie kontroli założycielskiej
- Konflikty właścicielskie / decyzyjne
- Kapitał przejął ster, zanim technologia dojrzała rynkowo
5 (najbardziej prawdopodobne)
- Odejście / marginalizacja twórców technologii
- IP zostaje, wizja się skraca
- Firma przechodzi w tryb „industrializacji za wszelką cenę”
Wzorzec: deep-tech + duży kapitał + presja czasu = wypchnięcie nauki
Dlaczego to dzieje się tak często?
Pierwszy powód jest banalny, ale fundamentalny: kto kontroluje czas, ten kontroluje projekt. Twórca potrzebuje czasu, by dopracować rozwiązanie. Kapitał sprzedaje czas i oczekuje w zamian kontroli. Jeśli projekt nie jest jeszcze rentowny, negocjacje są asymetryczne od pierwszego dnia.
Drugi powód to konflikt między złożonością innowacji a prostotą rynku finansowego. Rynek lubi krótkie historie: „dowozimy w 12 miesięcy”, „tu jest marża”, „tu jest wzrost”. Deep-tech, nauka i inżynieria rzadko dają się zamknąć w takim formacie. Gdy napięcie rośnie, najczęściej upraszcza się projekt – kosztem wizji twórcy.
Trzeci powód jest systemowy. Instytucje i twórcy grają w różne gry. Instytucja chce stabilności, procedur i minimalizacji ryzyka. Twórca chce próbować, iterować i czasem popełniać błędy. Jeśli governance – czyli realny układ władzy – nie chroni twórcy, wynik jest łatwy do przewidzenia.
Ci, którym się udało – i dlaczego to wyjątki
Istnieją oczywiście projekty, w których twórcy zachowali wpływ. Solaris, LiveChat, kilka innych firm technologicznych. Łączy je jedno: kapitał pojawił się późno albo na warunkach twórcy.
Solaris najpierw zbudował realny rynek i kontrakty, dopiero potem dopuścił inwestora. LiveChat bardzo wcześnie osiągnął rentowność, dzięki czemu nie musiał sprzedawać kontroli za przetrwanie.
To nie są przypadki „lepszych ludzi”. To przypadki lepszej kolejności zdarzeń.
Energetyka i GIS: gdy system jest jeszcze cięższy
Z własnego doświadczenia wiem, że w branżach infrastrukturalnych, takich jak energetyka, problem się pogłębia. Wysokie nakłady inwestycyjne, regulacje i bezpieczeństwo sprawiają, że kapitał niemal zawsze domaga się steru. Oddolne, autorskie rozwiązania – nawet bardzo dobre – są szybko standaryzowane, wchłaniane lub wypychane na margines.
GIS i systemy informatyczne mają tu paradoksalnie większą szansę, bo są mniej kapitałochłonne. Ale gdy zbliżają się do infrastruktury krytycznej, zaczynają podlegać tej samej logice co energetyka: procedury, audyty, integratorzy, utrata autonomii.
Twórca nie przegrywa, bo jest słaby
Najważniejsza teza, którą warto postawić jasno:
twórcy w Polsce nie przegrywają dlatego, że są naiwni, romantyczni czy niekompetentni biznesowo
Przegrywają, bo system nagradza:
– skalę bardziej niż autorstwo,
– kontrolę bardziej niż wizję,
– przewidywalność bardziej niż twórczość.
Wrogie przejęcie idei nie jest patologią. Jest racjonalnym zachowaniem systemu, który nie został zaprojektowany z myślą o ochronie sprawczości twórczej.
Dopóki tego nie zrozumiemy, będziemy wciąż opowiadać te same historie – tylko z nowymi nazwiskami i nowymi technologiami.
A twórcy?
Oni, jak zawsze, pójdą dalej.
Tylko niekoniecznie tam, gdzie narodził się ich pomysł.
Epilog
To nie jest opowieść o złej firmie/inwestorze i dobrym twórcy. Jest opowieścią o systemach, które z natury nie lubią ludzi widzących za dużo i za daleko. Systemy wolą procedury od wyobraźni, raporty od intuicji i bezpieczeństwo od sensu. To nie wada charakteru twórcy – to konstrukcja systemów rynkowych.
Twórca zawsze przegrywa w starciu z dobrze naoliwioną maszyną. Chyba że w porę wysiądzie i zbuduje własną. Dlatego odejście nie jest porażką, lecz jedyną formą zachowania sprawczości. W momencie, gdy pomysł zaczyna być problemem, a nie wartością, znak, że przestał należeć do swojego autora.
Firmy będą działać dalej. Sympozja będą się odbywać. Prezentacje będą zbierać brawa. A innowacje – te prawdziwe – i tak zrobią swoje, często gdzie indziej, ciszej, bez logotypów i slajdów.
Bo twórca, nawet jeśli traci swoje „dziecko”, rzadko traci zdolność tworzenia.
I to jest jedyna przewaga, której żaden system nie potrafi przejąć.
